مقصود صالحی

                                        گزارشی از آخرین اجرای منوشکین و تئاتر درپاریس ۳

                                         گزارشی از آخرین اجرای گروه منوشکین۲ 

( به توضیح ابتدایی قسمت اول رجوع کنید )

نخست اين كه با آشکارکردن ساز و کارهاي اجرايي و تاثيرگذاري بر مخاطب، حالت فاصله‌گذارانه‌اي به قطعات احساساتي نمايش مي‌بخشيد و دوم، تماشاگري که هر شب بيش از چهار ساعت تحت تاثير بصري اين صحنه‌هاي شلوغ و چرخان قرار مي‌گرفت، کم‌کم آماده‌ي چيزي مي‌شد که در انتهاي نمايش، به‌ويژه در شب دوم، اتفاق مي‌افتاد؛ آدم‌هاي نمايش، ديگر وجود واقعي نداشتند و بدل به يک خاطره مي‌شدند. صحنه‌ي آخر، خاطره‌اي بود از سال‌هاي پيش از جنگ جهاني دوم و خانواده‌اي را نشان مي‌داد که دور هم جمع شده بودند و داشتند با آپارات دستي، روي ديوار آشپزخانه، فيلمي قديمي ‌را مي‌ديدند و خاطراتشان از آن فيلم يا دوره را مرور مي‌کردند. در پايان اجرا، تماشاگر به اين فکر مي‌کرد که آن‌چه در صحنه‌ي به شدت گذران اين نمايش ديده، يک واقعيت بوده يا چيزي از جنس خاطره. توانايي فني مجريان اثر فوق‌العاده بود. هر بازي‌گر حداقل دو يا سه نقش مختلف را بر عهده داشت؛ برخي از اين نقش‌ها کاملا با هم متفاوت و حتا متضاد بودند. بازي‌گري که دو صحنه پيش، نقش پيرمرد آلماني بيماري را بازي کرده بود به قالب يک جوان سرزنده‌ي اسپانيايي مي‌رفت. اما بازي‌گران اصلي و در واقع قهرمانان اصلي نمايش، زن‌ها بودند. در اجرا، بيش‌ از 20 نقش زن وجود داشت که همه‌ي آن‌ها به وسيله‌ي 5 بازي‌گر زن گروه ايفا مي‌شد. يکي از ستارگان اين اجرا، شقايق بهشتي بود. با وجود اين که او تنها بازي‌گر زني بود که فقط يک نقش (و حضوري کوتاه در يک اپيزود ديگر) داشت، ستاره‌ي اين اجرا بود به طوري که تشويق‌هاي پيا‌پي تماشاگران فرانسوي را حتا در ميانه‌ي اجراي نقشش برانگيخت. اجرا از نقطه‌نظر روايت زنانه و اين که زنان را در هر جاي‌گاهي، نه فقط جاي‌گاه‌هاي سنتي روايت‌هاي مردانه قرار مي‌داد، بسيار قابل توجه بود. روزهاي جمعه کار به شكل کامل (9 ساعت) اجرا مي‌شد که اين توانايي کم‌نظير بازي‌گران گروه خورشيد را نشان مي‌دهد.

جدا از خود اجراي مسحور کننده‌ي اثر، شيوه‌ي توليد و مصرف تئاتر در گروه خورشيد نيز براي ما بسيار جالب و آموزنده بود. تئاتر خورشيد يکي از پرسابقه‌‌ترين گروه‌هاي کولکتيو تئاتر امروز است. در اين گروه‌ها، همه‌ي کارهاي تئاتر از بازي‌گري تا تعمير وسايل صحنه به عهده‌ي اعضاي گروه است. براي اجراي Les Ephemers گروه يک سال از 8 صبح تا 10 شب تمرين کرده بودند. آمادگي براي اين اجرا شامل بداهه‌پردازي که متن اجرا را شکل مي‌داد، طراحي صحنه و لباس، ساخت دکور، ساخت صحنه‌ي نمايش دو سويه‌اي که براي اين کار لازم بود، همه توسط اعضاي گروه انجام شده بود. در اين مدت 300 قطعه‌ي نمايشي بداهه، شکل گرفته بود که به سرپرستي منوشکين حدود 40 قطعه از آن براي اجرا انتخاب شده بود. گروه پس از چند ماه اجرا در پاريس، توري يک‌ساله‌ را در سراسر جهان آغاز مي‌کرد. چنين شيوه‌اي در تئاتر پيش‌تاز نيمه‌ي دوم سده‌ي بيستم، بسيار رايج بود. از نمونه‌هاي ديگر اين نوع توليد تئاتر مي‌توان به تئاتر کولکتيو داريو‌فو يا تئاتر‌هاي کولکتيو فراوان در آمريکا مانند The Wooster group اشاره کرد (اتفاقا رهبري اين گروه هم با يک خانم -اليزابت لاکومپت- است) خيلي از ويژگي‌هاي فني اين گروه‌ها در زمينه‌ي همين شيوه‌ي توليدي قابل بررسي است. مثلا مفهوم متني که کاملا برخاسته از ويژگي‌هاي صحنه و اجراست. هدايت بازي‌گر و تحليل درباره‌ي متني که حاصل بداهه‌پردازي خود بازي‌گر است چگونه است؟ اساساً نقش رهبر گروه چگونه تعيين مي‌شود؟ توانايي‌هاي فني و رهبري او در چه نسبتي باهم قرار دارند؟ طراحي صحنه و لباس که حاصل علايق و نيازهاي تک‌تک بازي‌گران است و به طور کلي اجرا، چگونه به يک وحدت زيبايي‌شناختي مي‌رسد‌؟ اين‌ها همه پرسش‌هايي است که گوشه‌اي از کيفيات فني تئاتر جديد را با نگاه به زمينه‌ي توليدي آن روشن خواهد کرد.

کارتوشري

گروه «خورشيد» از 1970 در مجموعه‌ي کارتوشري فعاليت مي‌کند. بررسي همين مجموعه و نحوه‌ي استقرار تئاتر در کارتوشري نيز مي‌تواند گوشه‌اي از شکل توليد و عرضه‌ي اين نوع تئاتر را بنماياند. کارتوشري يک کارخانه‌ي اسلحه‌سازي در جنوب شرقي پاريس در جايي خارج از شهر معروف به جنگل‌هاي ون‌سن بود. در 1970 انجمن شهر پاريس اين ملک را در اختيار گروه تئاتر خورشيد گذاشت که از 1964 فعاليتش را آغاز کرده بود3. اکنون اين ملک، مزرعه‌اي در ميان جنگل است. در بزرگ سفيدرنگي دارد که بالاي در، نوشته‌ي آبي‌رنگي است؛ Cartoucherie. از در که وارد مي‌شويم، سمت راست اصطبلي بزرگ و در کنار آن محوطه‌ي مانژ مانندي که براي قدم زدن اسب‌هاست قرار دارد. اين دو محوطه با حصاري چوبي از راه اصلي که به يک چمن‌زار مي‌رسد جدا مي‌شود. کمي جلوتر، پس از عبور از پيچي کوچک، سالن‌هاي تئاتر شروع مي‌شود. نخستين تئاتر که ساختمانش کمي با ديگر سالن‌هاي مجموعه متفاوت و البته عادي‌تر است، لوشودرون LE CHAUDRON نام دارد. جلوي تئاتر، تابلوي اعلاني است که برنامه‌ي كارگاه‌ها (ورک‌شاپ‌ها)ي فصل تئاتر روي آن نصب شده. بيش‌تر اين برنامه‌ها نيز آموزش‌هاي تئاتر سنتي به شيوه‌ي تئاتر هند (به‌ويژه کاتاکالي) و تئاتر شرق دور است. پس از اين تئاتر، چهار، پنج سوله‌ي انبار کنار هم در يک رديف قرار دارند. اولي تئاتر آکواريوم AQUARIUM است که از دو تئاتر ديگر کوچک‌تر است و سه‌گانه‌ي اورستيا در آن اجرا مي‌شود. يک روز پيش از ديدن اجراي منوشکين، اجراي اورستيا (بخش نخست؛ آگاممنون) با دراماتورژي پيتر اشتاين را ديديم. اجرا کاري از گروهي دانشجويي از شهر مارسي بود. دکور و لباس نامتعين بود اما نگاه و تحليل گروه اجرايي، کاملا کلاسيک و وفادارانه به متن بود. برخلاف افراطي که در ايده‌پردازي در تئاترهاي دانشجويي ما مي‌شود، در اين‌جا ايده‌هاي عجيب و غريبي نمي‌ديدي اما توان فني اجرا بسيار بالا بود. هماهنگي گروه، بيان و صداي خارق‌العاده‌ي بازي‌گران و حرکات نرم آن‌ها اجراي کلاسيک 3 ساعته از آگاممنون را براي ما دل‌نشين کرد. در ميانه‌ي اجرا، گروه همسرايان نزديک تماشاگر آمدند و درباره‌ي فقر و بي‌عدالتي امروز پاريس با تماشاگران صحبت کردند و مضمون نمايش آگاممنون را به شرايط امروز ربط دادند.

ادامه دارد ......